Khi nói đến việc viết sách cho doanh nhân và chuyên gia, nhiều người thường hình dung tác giả phải là một người rất thành công: một tên tuổi lớn trong ngành, một chuyên gia đầu ngành, một doanh nhân đã xây dựng được sự nghiệp đáng nể hoặc một người có hàng chục năm kinh nghiệm.
Những người như vậy đương nhiên có rất nhiều điều đáng để viết.
Một người đã đi gần hết hành trình nghề nghiệp có thể nhìn lại cả chặng đường, kể về những quyết định quan trọng, những lần thất bại, những điều đã đánh đổi và những giá trị mình muốn để lại. Đó có thể là một cuốn sách về sự nghiệp, tri thức hoặc một dạng sách di sản.
Nhưng nếu chỉ những người như vậy mới nên viết sách thì chúng ta đang bỏ qua rất nhiều câu chuyện đáng giá.
Bởi đôi khi, người có khả năng giúp ích cho độc giả nhất không phải người đã đi xa nhất.
Mà là người vừa đi qua con đường mà độc giả đang chuẩn bị bước vào.
Bạn không cần phải đứng đầu ngành mới có điều đáng để viết
Hãy hình dung một người phụ nữ từng trải qua hành trình IVF.
Cô ấy không phải bác sĩ, cũng không phải chuyên gia về hỗ trợ sinh sản. Vì vậy, cô ấy không thể và cũng không nên thay thế vai trò của những người có chuyên môn y khoa.
Nhưng cô ấy có một thứ hoàn toàn khác: trải nghiệm của một người trong cuộc.
Cô ấy biết cảm giác bắt đầu hành trình ấy như thế nào. Những điều từng khiến mình lo lắng. Những câu hỏi từng không biết hỏi ai. Những giai đoạn hy vọng, chờ đợi, thất vọng và tiếp tục bước đi.
Một bác sĩ có thể giúp người đọc hiểu IVF dưới góc độ chuyên môn. Một người mẹ từng trải qua IVF lại có thể giúp một người khác cảm thấy: “Có người đã từng ở đúng chỗ mình đang đứng.”
Hai loại giá trị đó không đối lập với nhau.
Nhưng chúng cho thấy rằng chuyên môn cao nhất không phải là con đường duy nhất để tạo ra một cuốn sách có ích.
Điều tương tự có thể xảy ra với một phụ huynh đã trải qua hành trình dạy con sử dụng hai ngôn ngữ. Họ có thể không phải nhà nghiên cứu giáo dục hay chủ một hệ thống trường học. Nhưng nếu đã thực sự thử, điều chỉnh, thất bại và tìm ra cách phù hợp với gia đình mình, hành trình ấy vẫn có thể trở thành một nguồn tham khảo đáng giá cho những phụ huynh đang bắt đầu.
Hay trong chạy bộ.
Một vận động viên đã hoàn thành hàng chục giải ultra marathon chắc chắn có rất nhiều kiến thức và kinh nghiệm.
Nhưng với một người hiện tại còn chưa chạy nổi 5 km, khoảng cách đó đôi khi quá lớn.
Ngược lại, câu chuyện của một người từng giống họ — bắt đầu từ con số gần như bằng không, tập những buổi đầu tiên, bỏ cuộc vài lần rồi cuối cùng hoàn thành marathon — có thể tạo ra một dạng động lực rất khác.
Người đọc nhìn thấy một con đường mà họ tin rằng mình cũng có thể đi.
Đôi khi người đi trước vài bước lại là người chúng ta dễ học nhất
“Đi trước vài bước” không có nghĩa là tác giả chỉ được nhiều kinh nghiệm hơn độc giả đúng một hay hai năm.
Điều quan trọng nằm ở khoảng cách giữa trải nghiệm của người viết và thực tế của người đọc.
Khoảng cách ấy đủ để tác giả đã có điều để chia sẻ, nhưng cũng đủ gần để người đọc có thể nhìn thấy chính mình.
Một sinh viên mới ra trường có thể chưa cần đọc câu chuyện quản trị một tập đoàn hàng chục nghìn nhân sự.
Điều họ đang cần đôi khi đơn giản hơn nhiều:
Làm thế nào để đi từ một nhân viên mới thành một người được tin tưởng giao việc?
Lần đầu quản lý một nhóm nhỏ sẽ gặp những vấn đề gì?
Làm sao làm việc với một người sếp khó tính?
Một quản lý mới thường mắc những sai lầm nào?
Làm thế nào để phát triển sự nghiệp mà không chỉ chờ công ty trao cơ hội?
Một người đang làm giám đốc có thể nhìn những điều mình đã trải qua và nghĩ:
“Tôi cũng chỉ là một người đi làm. Có gì đáng viết đâu?”
Nhưng chính những điều đã trở thành bình thường với họ lại có thể hoàn toàn mới với một người trẻ vừa bước vào thị trường lao động.
Đây là một điều chúng tôi thường nhận ra khi trò chuyện với những người có ý tưởng làm sách:
Rất nhiều người không thiếu chất liệu. Họ chỉ không nhận ra rằng những điều mình đã sống có thể có giá trị đối với người khác.
Điều bạn thấy bình thường có thể không hề bình thường với người chưa từng trải qua
Khi đã làm một công việc đủ lâu, chúng ta rất dễ xem nhẹ kinh nghiệm của chính mình.
Một quyết định mà bạn có thể đưa ra trong vài phút hôm nay có thể từng khiến bạn mất vài năm mới hiểu.
Một quy trình bạn thực hiện gần như theo bản năng có thể là thứ một người mới phải mất hàng tháng để tự mày mò.
Một bài học mà bạn kể trong năm phút đôi khi được đổi bằng một lần thất bại, một khoản tiền, một cơ hội hoặc một giai đoạn rất dài trong cuộc đời.
Vấn đề là khi sống quá lâu với những kinh nghiệm đó, chúng ta thường nghĩ:
“Ai mà chẳng biết.”
Nhưng chưa chắc.
Điều hiển nhiên với một người đã đi qua con đường không hề hiển nhiên với người đang đứng ở điểm bắt đầu.
Viết sách, ở góc độ này, không nhất thiết là đứng trên bục để dạy người khác phải sống thế nào.
Nó có thể đơn giản là:
“Tôi đã đi qua đoạn đường này. Đây là những gì tôi nhìn thấy. Nếu bạn cũng đang đi trên con đường ấy, có thể một phần trải nghiệm của tôi sẽ giúp bạn.”
Trải nghiệm cho bạn chất liệu, chính kiến cho bạn tiếng nói
Một cuốn sách không chỉ cần thông tin.
Ngày nay, việc tìm kiếm kiến thức cơ bản, tổng hợp khái niệm hoặc tạo ra những danh sách thông tin đã trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
Vì vậy, một cuốn sách chỉ tập hợp những điều người đọc có thể tìm thấy ở nhiều nơi khác sẽ ngày càng khó tạo ra lý do đủ mạnh để họ dành thời gian đọc.
Điều khiến một tác giả trở nên khác biệt nằm ở những gì không thể chỉ lấy từ một danh sách dữ liệu:
Bạn đã trải qua điều gì?
Bạn từng sai ở đâu?
Điều gì từng khiến bạn thay đổi quan điểm?
Bạn đã phải đánh đổi gì?
Điều gì sau nhiều năm làm nghề bạn vẫn tin tưởng?
Điều gì trước đây bạn từng tin nhưng bây giờ không còn tin nữa?
Trải nghiệm cho tác giả chất liệu. Chính kiến cho tác giả tiếng nói.
Khi trải nghiệm đủ sâu, kiến thức thường cũng được tích lũy trong quá trình ấy. Bạn buộc phải học, thử, quan sát, thất bại và điều chỉnh.
Nhưng kiến thức chỉ thực sự trở thành tiếng nói của tác giả khi đi qua cách họ nhìn nhận và lý giải nó.
Một cuốn sách đáng đọc vì vậy không chỉ trả lời câu hỏi:
“Tác giả biết gì?”
Nó còn giúp người đọc hiểu:
“Tác giả nhìn thế giới này như thế nào?”
Thành công không tự động đồng nghĩa với việc nên viết sách
Ở chiều ngược lại, không phải một người thành công thì nhất thiết phải có một cuốn sách.
Có người rất giỏi kinh doanh nhưng không có nhu cầu chia sẻ hành trình của mình.
Có người muốn giữ lại phương pháp và kinh nghiệm cho riêng mình.
Có người đơn giản chỉ thích làm việc, tạo ra kết quả và không quan tâm đến việc hệ thống hóa tri thức để người khác tiếp tục sử dụng.
Điều đó hoàn toàn bình thường.
Sách không phải một tấm huy chương để chứng minh rằng một người đã thành công.
Một người có thể xây dựng một sự nghiệp rất lớn mà không bao giờ cần trở thành tác giả.
Theo tôi, lý do để viết sách xuất hiện khi một người bắt đầu cảm thấy những gì mình đã sống và đã hiểu không nên chỉ dừng lại ở chính mình.
Họ muốn hệ thống một phương pháp.
Họ muốn chia sẻ cho những người đang đi sau.
Họ muốn truyền cảm hứng từ một hành trình.
Họ muốn lưu giữ một giai đoạn cuộc đời.
Hoặc họ muốn xây dựng một tiếng nói rõ ràng hơn quanh lĩnh vực mà mình đang theo đuổi.
Khi đó, cuốn sách bắt đầu có lý do để tồn tại.
Chưa nổi tiếng có nên viết sách không?
Đây có lẽ là một trong những băn khoăn phổ biến nhất:
“Tôi chưa nổi tiếng. Tôi cũng chưa phải chuyên gia hàng đầu. Tôi có nên viết sách không?”
Theo tôi, việc chưa nổi tiếng không phải là lý do để bạn không viết.
Câu hỏi đáng đặt hơn là:
Bạn có điều gì đã thực sự sống qua và hiểu đủ sâu để chia sẻ?
Bạn muốn viết cho ai?
Sau khi đọc xong, người đó nhận được điều gì?
Và:
Cuốn sách này đóng vai trò gì trong công việc và hành trình của chính bạn?
Nếu chưa trả lời được những câu hỏi này, có thể chưa phải lúc bắt đầu viết ngay.
Nhưng nếu đã có một nhóm người rõ ràng mà trải nghiệm của bạn có khả năng giúp ích, việc bạn chưa phải số một trong ngành không làm những trải nghiệm đó mất đi giá trị.
Thậm chí, chính khoảng cách vừa đủ giữa bạn và độc giả có thể là lợi thế.
Viết sách cũng cần một chiến lược
Viết sách không phải một việc dễ.
Một cuốn sách đòi hỏi thời gian, công sức, sự tập trung và rất nhiều quyết định từ lúc hình thành ý tưởng cho đến khi trở thành một bản thảo hoàn chỉnh.
Vì vậy, trước khi bắt đầu, tôi cho rằng tác giả nên nhìn cuốn sách như một khoản đầu tư nghiêm túc.
Không chỉ hỏi:
“Tôi muốn viết gì?”
Mà cần hỏi thêm:
“Tôi đang viết cho ai?”
“Vì sao họ cần đọc cuốn sách này?”
“Cuốn sách giúp ích gì cho công việc, thương hiệu hoặc điều tôi đang theo đuổi?”
“Tôi muốn cuốn sách tiếp tục tạo ra giá trị như thế nào sau khi được xuất bản?”
Với một doanh nhân hoặc chuyên gia, sách có thể trở thành một phần trong hành trình xây dựng thương hiệu cá nhân. Nó cũng có thể giúp hệ thống hóa một lĩnh vực kiến thức, truyền lại một phương pháp, mở rộng một cuộc đối thoại với cộng đồng hoặc lưu giữ một hành trình quan trọng.
Không có một mục tiêu duy nhất đúng cho mọi cuốn sách.
Nhưng một cuốn sách nên có mục đích rõ ràng.
Viết một cuốn sách chỉ để có cảm giác mình đã viết sách rất khác với việc xác định ngay từ đầu: cuốn sách này tồn tại cho ai và vì sao nó nên xuất hiện.
Vậy ai nên viết sách?
Bạn không cần phải là doanh nhân lớn nhất.
Không cần phải là chuyên gia nổi tiếng nhất.
Không cần phải đứng đầu một ngành nghề.
Nhưng có một vài câu hỏi đáng để tự hỏi:
Bạn đã có một hành trình đủ thật chưa?
Bạn có điều gì mình đã làm, đã thử, đã thất bại và đã rút ra được bài học?
Bạn có một góc nhìn của riêng mình thay vì chỉ lặp lại những điều mọi người đều nói?
Có một nhóm người nào đó đang ở phía sau trên con đường mà bạn vừa đi qua không?
Và quan trọng nhất:
Bạn có thực sự muốn chia sẻ những điều mình đã học được với họ không?
Nếu câu trả lời là có, có thể bạn đã có nhiều chất liệu cho một cuốn sách hơn mình nghĩ.
Điểm bắt đầu không nhất thiết phải là một bản thảo.
Đôi khi nó chỉ bắt đầu từ một trải nghiệm đủ sâu, một câu hỏi bạn theo đuổi trong nhiều năm hoặc một điều bạn luôn muốn nói với những người đang bước trên con đường mà mình từng đi qua.
Phần còn lại là tìm ra cuốn sách nào đang nằm bên trong những chất liệu ấy.
Nếu bạn đã có trải nghiệm, kiến thức hoặc một hành trình muốn hệ thống lại thành sách nhưng chưa biết nên bắt đầu từ đâu, Legacy Ink Books có thể cùng bạn bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện để làm rõ độc giả, mục tiêu và hướng đi của cuốn sách trước khi bước vào quá trình phát triển bản thảo.
Đọc thêm: chấp bút là gì và dịch vụ chấp bút sách.
