Có nên thuê người chấp bút viết sách? 7 câu hỏi trước khi quyết định
Có những người nói rất hay, thuyết trình rất tốt, thậm chí viết content rất cuốn. Nhưng khi bắt đầu một cuốn sách, họ mới nhận ra rằng viết vài trăm chữ và viết một tác phẩm dài là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.
Ngược lại, cũng có rất nhiều người viết tốt nhưng vẫn lựa chọn làm việc với người chấp bút.
Vì vấn đề không đơn giản là: “Tôi có viết được hay không?”
Một cuốn sách là một công trình dài. Và bản thảo cũng chỉ là những bước đầu tiên.
Đằng sau một cuốn sách còn có việc lựa chọn góc nhìn, tổ chức chất liệu, biên tập, thiết kế, dàn trang, xuất bản và sau đó là cả câu chuyện làm thế nào để cuốn sách thực sự đến được với người đọc.
Vì vậy, trước khi hỏi “Có nên thuê người chấp bút không?”, tôi nghĩ có 7 câu hỏi quan trọng hơn mà một người muốn viết sách nên tự trả lời.
Nếu bạn vẫn đang tìm hiểu công việc này thực chất là gì, có thể đọc trước bài “Chấp bút là gì? Một cuốn sách được chấp bút như thế nào?”.
1. Bạn có một điều đủ “đau đáu” để biến thành sách không?
Tôi không nghĩ một người nên bắt đầu viết sách chỉ vì họ muốn “có một cuốn sách”.
Sách cần nhiều thời gian, công sức, tiền bạc và sự kiên trì. Nếu động lực phía sau không đủ lớn, dự án rất dễ dừng lại khi tác giả bắt đầu bận, mệt hoặc gặp một biến cố khác trong cuộc sống.
Điều tôi thường quan tâm hơn là:
Tại sao bạn muốn viết cuốn sách này?
Có thể bạn đã trải qua một hành trình và muốn những người đi sau tránh được những sai lầm mình từng mắc phải.
Có thể bạn làm trong lĩnh vực tài chính và muốn giúp người trẻ hiểu hơn về tiền.
Có thể bạn từng trải qua một giai đoạn mất phương hướng và muốn chia sẻ lại cách mình tìm được mục tiêu.
Có thể bạn muốn hệ thống lại một phương pháp đã giúp mình làm nghề tốt hơn.
Hoặc có những trải nghiệm, kiến thức, giá trị mà bạn đơn giản là không muốn chúng biến mất theo thời gian.
Đó là cái tôi gọi là một sự “đau đáu”.
Tất nhiên, sách vẫn có thể hỗ trợ thương hiệu cá nhân, công việc kinh doanh hay mở ra những cơ hội nghề nghiệp mới. Nhưng nếu toàn bộ động lực chỉ dừng lại ở chuyện “có sách cho oách” hoặc để nhìn mình có vẻ uy tín hơn, tôi nghĩ người đó nên đối thoại thêm với chính mình trước khi bắt đầu.
Viết sách có một phần hướng ra bên ngoài.
Nhưng trước hết, nó là một hành trình nhìn vào bên trong để hiểu mình thực sự muốn nói điều gì và muốn để lại điều gì.
2. Bạn thực sự không viết được, hay bạn không nên dành thời gian để tự viết?
Có một hiểu lầm là chỉ những người “không biết viết” mới cần người chấp bút.
Không hẳn.
Một người có thể nói rất tốt, viết bài Facebook rất hay hoặc thường xuyên thuyết trình trước hàng trăm người. Nhưng phát triển một nội dung dài thành một cuốn sách có cấu trúc lại là một năng lực khác.
Đặc biệt với doanh nhân, chuyên gia, CEO, nhà quản lý hay những người đang làm một nghề chuyên môn, công việc chính của họ vốn không phải là viết.
Thời gian họ dành để tự vật lộn với bản thảo đôi khi có thể được dùng tốt hơn cho chuyên môn, khách hàng, đội ngũ hoặc chính công việc mà họ đang tạo ra giá trị.
Thậm chí có người viết rất tốt vẫn thuê chấp bút.
Bởi vì viết được không có nghĩa là bạn muốn tự mình gánh toàn bộ hành trình làm sách.
Một cuốn sách không chỉ cần một người gõ ra những câu chữ. Nó còn cần người nhìn vào cấu trúc, người biên tập, người thiết kế, dàn trang, những người hiểu quá trình xuất bản và sau đó là một ekip giúp tác phẩm được lan tỏa.
Vì thế câu hỏi không chỉ là:
“Tôi có đủ khả năng tự viết không?”
Mà còn là:
“Đây có phải là việc tốt nhất để tôi tự dành hàng trăm giờ của mình làm hay không?”
Nếu bạn thích viết, có thời gian, có kỷ luật và thực sự muốn tự tay phát triển từng chương, tự viết hoàn toàn là một lựa chọn đáng trân trọng.
Chấp bút không tồn tại để phủ nhận khả năng tự viết của tác giả.
Nó tồn tại như một lựa chọn khác.
3. Bạn có đủ chất liệu thật và sẵn sàng trở thành “nguyên liệu quan trọng nhất” của cuốn sách không?
Một trong những hiểu lầm lớn nhất về chấp bút là:
“Tôi thuê người chấp bút, nghĩa là họ viết cuốn sách còn tôi chỉ đứng tên.”
Theo tôi, cách hiểu này sai ngay từ bản chất.
Người chấp bút không thể tự tạo ra cuộc đời của bạn.
Họ không thể tự nghĩ ra những thất bại bạn từng trải qua, những quyết định bạn từng đưa ra, những bài học bạn rút được hay góc nhìn mà chỉ bạn mới có.
Người chấp bút là người giúp chuyển tải những chất liệu đó thành một tác phẩm có cấu trúc.
Còn nguyên liệu quan trọng nhất vẫn là tác giả.
Đó có thể là những cuộc trò chuyện, ký ức, ghi chú, tài liệu, kiến thức chuyên môn, câu chuyện nghề nghiệp, những lần thất bại, những lần thành công, một cách nhìn về cuộc sống hoặc thậm chí những điều mà trước giờ tác giả chưa từng kể với ai.
Nếu tác giả không chia sẻ, không cung cấp đủ chất liệu và cũng không chịu phối hợp, người chấp bút không thể tự nhiên tạo ra một cuốn sách đúng với con người của họ.
Nói một cách rất đời thường: tác giả chính là nguyên liệu quan trọng nhất. Không có nguyên liệu thì ekip giỏi đến đâu cũng không thể nấu ra đúng món.
Vì vậy, thuê chấp bút không có nghĩa là tác giả biến mất khỏi quá trình làm sách.
Ngược lại, tác giả phải xuất hiện ở đúng những nơi mà không ai có thể thay thế mình.
4. Bạn có chấp nhận để một người thứ ba chỉ ra những “điểm mù” của mình không?
Đây là một giá trị của chấp bút mà tôi nghĩ nhiều người ít để ý.
Khi nhìn lại cuộc đời mình, chúng ta thường có rất nhiều câu chuyện.
Nhưng không phải câu chuyện nào cũng cần xuất hiện trong cùng một cuốn sách.
Ví dụ, nếu bạn đang viết cho sinh viên, những câu chuyện hữu ích có thể nằm ở giai đoạn bạn vừa bước vào đời: những hoang mang đầu tiên, những lần lựa chọn sai, những điều lúc đó bạn chưa hiểu.
Nếu viết cho người đã đi làm, bạn có thể cần chọn một lớp trải nghiệm khác.
Cùng một tác giả, cùng một cuộc đời, nhưng thay đổi góc nhìn và độc giả thì chất liệu được lựa chọn cũng thay đổi.
Vấn đề là chính tác giả đôi khi rất khó tự nhìn thấy điều đó.
Có chuyện mình thấy rất hay vì nó có ý nghĩa lớn với mình, nhưng độc giả lại không thực sự cần.
Ngược lại, có những trải nghiệm mình xem là hoàn toàn bình thường vì đã sống cùng nó quá lâu, nhưng với người khác đó lại chính là phần có giá trị nhất.
Đây là một dạng điểm mù.
Vì vậy, tôi không nghĩ một cuốn sách nên chỉ viết những gì tác giả có.
Nhưng cũng không nên chạy hoàn toàn theo những gì thị trường đang muốn nghe.
Phần khó nhất là tìm được điểm giao:
Điều mình thực sự có giá trị để nói và điều người đọc thực sự cần.
Người chấp bút và ekip đóng vai trò như một góc nhìn thứ ba để giúp tác giả nhìn thấy điểm giao đó.
Ngoài ra còn một dạng điểm mù khác: câu chuyện có thật nhưng chưa chắc nên đưa nguyên trạng vào sách.
Một trải nghiệm có thể liên quan đến người khác, chứa thông tin nhạy cảm hoặc không phù hợp với định hướng của tác phẩm.
Khi đó, việc cần làm không phải là bịa đi cho đẹp, mà là xem xét: phần nào nên giữ, phần nào cần cách diễn đạt phù hợp hơn và phần nào không nên đưa vào.
Nếu làm được việc này từ đầu, quá trình biên tập và xuất bản về sau cũng nhẹ nhàng hơn rất nhiều.
5. Bạn có sẵn sàng đồng hành hay đang muốn “giao khoán” cuốn sách?
Một dự án chấp bút không vận hành theo kiểu:
“Tôi trả tiền rồi, mọi người cứ tự làm đi.”
Ekip có thể là người thực thi.
Nhưng tác giả phải là người đồng hành.
Tác giả cần dành thời gian để kể lại câu chuyện, cung cấp tài liệu, làm rõ những chi tiết chưa đủ thông tin, phản hồi bản thảo và tham gia những quyết định quan trọng của cuốn sách.
Ở những giai đoạn tiếp theo, tác giả cũng có thể phải trao đổi với biên tập, thiết kế, dàn trang, đơn vị xuất bản hoặc cùng ekip bàn về hướng truyền thông cho tác phẩm.
Không có nghĩa là tác giả phải tự tay làm tất cả.
Ngược lại, mục đích của ekip là giúp tác giả không phải tự gánh tất cả.
Nhưng có một thứ ekip không thể thay thế: quyết tâm của người làm cuốn sách.
Theo quan sát của tôi, rất nhiều vấn đề kỹ thuật đều có thể tìm cách giải quyết.
Một cây viết không phù hợp có thể thay đổi.
Một cấu trúc chưa ổn có thể làm lại.
Một phần nội dung chưa đạt có thể viết lại.
Tiến độ có thể điều chỉnh.
Nhưng nếu chính tác giả không còn muốn làm cuốn sách nữa thì rất khó có ai kéo dự án đi tiếp thay họ.
Tôi đã gặp không ít người nói rằng họ sẽ tự viết.
Ba năm sau vẫn chưa viết.
Năm năm sau vẫn chưa xong.
Không hẳn vì họ không có khả năng.
Nhiều khi đơn giản vì cuốn sách chưa đủ quan trọng để họ ưu tiên nó.
Vì vậy trước khi thuê chấp bút, có lẽ câu hỏi quan trọng không phải “Tôi có bận quá không?” mà là:
“Tôi có thực sự muốn cuốn sách này tồn tại không?”
6. Bạn đang tìm một người viết hay đang chọn một ekip?
Nếu một người hỏi tôi nên tìm người chấp bút như thế nào, tôi thường không nghĩ họ nhất thiết phải tự đi tìm một cây viết cụ thể.
Điều quan trọng hơn là tìm được một đơn vị mà mình tin tưởng và có khả năng lựa chọn người phù hợp với mình.
Bởi mỗi tác giả có một “chất” rất khác.
Có người rất lý trí.
Có người sống nhiều bằng cảm xúc.
Có người làm trong một lĩnh vực chuyên môn phức tạp.
Có người thích kể chuyện đời.
Có người rất quyết đoán.
Có người lại cần một người viết kiên nhẫn ngồi đào từng lớp câu chuyện.
Tuổi tác, nghề nghiệp, trải nghiệm sống, phong cách giao tiếp, năng lượng và cả mức độ hợp nhau trong cách tư duy đều có thể ảnh hưởng đến sự phối hợp.
Vì vậy, người viết tốt nhất chưa chắc là người phù hợp nhất với mọi tác giả.
Cũng không nhất thiết người chấp bút phải có chính xác chuyên môn giống tác giả.
Nếu viết về tài chính, một người hiểu tài chính rõ ràng có lợi thế khi xử lý thuật ngữ, dữ liệu và bối cảnh.
Nhưng đôi khi một người không phải chuyên gia trong lĩnh vực đó lại có một lợi thế khác: nếu họ có thể hiểu và chuyển hóa nội dung thành thứ người bình thường đọc được, đó có thể là một phép thử tốt về khả năng tiếp cận của cuốn sách.
Không có một công thức duy nhất.
Điều cần thiết là đánh giá đúng tác giả, đúng nội dung và đúng độc giả để tìm người phù hợp.
Đó cũng là lý do tôi nhìn dịch vụ chấp bút rộng hơn một mối quan hệ giữa “khách hàng” và “người viết”.
Khách hàng không chỉ mua một bản thảo.
Họ đang tìm một ekip.
Một nhóm người đủ tâm huyết để cùng mình đưa điều mình trăn trở thành một tác phẩm hoàn chỉnh.
Bạn có thể tham khảo thêm cách LIBs tiếp cận dịch vụ chấp bút sách để hiểu hơn về những lớp công việc có thể xuất hiện trong một dự án làm sách.
7. Bạn kỳ vọng điều gì sau khi cuốn sách hoàn thành?
Đây là câu hỏi cần được nói rõ từ đầu.
Một đơn vị làm sách có thể cam kết những gì nằm trong phạm vi công việc của họ.
Ví dụ, cùng tác giả phát triển một bản thảo theo định hướng đã thống nhất, tổ chức quá trình thực hiện hoặc tư vấn cách để cuốn sách có cơ hội tiếp tục được lan tỏa.
Nhưng có những kết quả mà tôi nghĩ không nên cam kết.
Không thể đảm bảo một cuốn sách chắc chắn trở thành bestseller.
Không thể chắc chắn bán được bao nhiêu bản.
Không thể hứa tác giả sẽ nổi tiếng.
Không thể đơn giản tuyên bố rằng làm sách xong bao lâu sẽ hoàn vốn.
Bởi doanh số còn phụ thuộc vào quá nhiều yếu tố: nội dung có đúng nhu cầu thị trường không, tác giả đã có cộng đồng chưa, giá bán thế nào, sách được phân phối ở đâu và truyền thông ra sao.
Nếu đặt một cuốn sách lên kệ rồi chờ người đọc tự nhiên tìm thấy, nó phải cạnh tranh với hàng nghìn đầu sách khác, trong đó có rất nhiều tác giả đã nổi tiếng.
Vì thế, với tôi, hoàn thành bản thảo không đồng nghĩa với hoàn thành sứ mệnh của cuốn sách.
Một cuốn sách thực sự “sống” khi nó tiếp tục được đọc và được lan tỏa.
Khi những ý tưởng trong đó trở thành một cuộc trò chuyện.
Khi tác giả có thể dùng nó để chia sẻ trong một workshop hoặc một buổi nói chuyện.
Khi người đọc biết thêm về tác giả không phải chỉ vì tên tuổi, mà vì một giá trị mà người đó thực sự mang lại.
Và tốt nhất là khi một điều từng chỉ nằm trong trải nghiệm của một người bắt đầu giúp ích được cho nhiều người khác.
Đó mới là đời sống dài hơn của một cuốn sách.
Vậy ai thực sự nên thuê người chấp bút?
Theo tôi, bạn đáng cân nhắc làm việc với một đơn vị chấp bút khi bạn có một trải nghiệm, kiến thức, một nỗi đau hoặc một mong muốn đủ lớn để biến nó thành sách; bạn có tương đối rõ người mình muốn chia sẻ cùng; và bạn không muốn tự mình gánh toàn bộ quá trình để đưa tác phẩm đến đích.
Bạn cũng phải sẵn sàng trở thành một phần của quá trình ấy.
Bởi chấp bút không phải là giao câu chuyện của mình cho người khác.
Người chấp bút giúp khai thác, chắt lọc, sắp xếp và chuyển hóa những gì thuộc về bạn thành một bản thảo có cấu trúc.
Ekip có thể tư vấn.
Có thể phản biện.
Có thể chỉ ra những điểm mù mà bạn chưa nhìn thấy.
Nhưng cuối cùng, đây vẫn là cuốn sách của tác giả.
Quyền quyết định về điều gì mình muốn nói, mình muốn đứng ở góc nhìn nào và giá trị nào mình muốn để lại vẫn phải nằm trong tay người sở hữu câu chuyện.
Và có lẽ đó cũng là cách đúng hơn để nhìn về chấp bút:
Bạn không thuê một người để nói thay mình.
Bạn tìm những người đủ chuyên môn và đủ tâm huyết để giúp điều mình muốn nói được đi xa hơn.
Nếu bạn đang đứng giữa câu hỏi nên tự viết, cần hỗ trợ ở một vài giai đoạn hay cần một ekip đồng hành toàn bộ hành trình, bạn có thể liên hệ với Legacy Ink Books và chia sẻ mục tiêu ban đầu của cuốn sách.
Một cuộc trao đổi đầu tiên chưa nhất thiết phải bắt đầu bằng câu hỏi “gói nào phù hợp?”.
Có thể nó nên bắt đầu bằng một câu hỏi quan trọng hơn:
Điều gì khiến bạn thực sự muốn cuốn sách này tồn tại?
