Thuê người chấp bút, làm sao cuốn sách vẫn giữ được tiếng nói của tác giả?

Một câu chuyện có thể được viết lại rất trôi chảy nhưng vẫn khiến người kể cảm thấy xa lạ khi đọc. Câu chữ đã gọn hơn, các ý đã rõ hơn, song cách nhìn, cảm xúc và tính cách của tác giả lại không còn hiện diện như trong lời kể ban đầu.

Với LIBs, việc giữ tiếng nói của tác giả bắt đầu từ khâu phỏng vấn. Người chấp bút cần có đủ chất liệu để hiểu tác giả muốn nói gì, vì sao điều đó quan trọng và tác giả nhìn nhận nó như thế nào. Khi phần này được thực hiện kỹ, việc chuyển lời kể thành bản thảo mới có nền tảng để giữ được chất riêng.

Phỏng vấn đủ sâu để có chất liệu thật

Trong một cuộc phỏng vấn, tác giả có thể bắt đầu bằng những nhận xét còn chung chung: từng gặp nhiều khó khăn, đã có những thành tựu, hoặc đã rút ra một bài học quan trọng. Những lời kể ấy mở ra hướng khai thác, nhưng chưa đủ để hình thành một câu chuyện có chiều sâu.

Người phỏng vấn cần giúp tác giả nhớ lại, tìm được cảm hứng để chia sẻ về câu chuyện, chương sách hay kỹ năng đang đề cập. Khi ký ức được khơi gợi, tác giả có thể kể rõ hơn những chi tiết, dữ kiện và cảm xúc gắn với trải nghiệm đó.

Nếu cuộc phỏng vấn dừng quá sớm, bản thảo sẽ thiếu chất liệu. Lúc viết lại, người chấp bút dễ lấp những khoảng trống bằng cảm nhận, quan điểm hoặc cảm xúc của chính mình. Câu chuyện có thể vẫn liền mạch, nhưng tiếng nói của người viết đã dần thay thế tiếng nói của tác giả.

Bởi vậy, phỏng vấn càng kỹ, càng sâu và có lộ trình, người chấp bút càng có cơ sở để viết gần với con người thật của tác giả. Đây là phần cần được đầu tư trước khi trau chuốt câu chữ.

Lắng nghe để biết cần hỏi tiếp điều gì

Kỹ năng đặt câu hỏi gắn liền với khả năng lắng nghe. Người phỏng vấn phải theo được câu chuyện, nhận ra những từ khóa đáng chú ý, đồng thời bám vào đề cương để đào sâu đúng phần đang khai thác.

Chẳng hạn, khi tác giả nói “ngày trước tôi gặp rất nhiều khó khăn”, câu hỏi tiếp theo có thể là: “Trong những khó khăn đó, điều nào lớn nhất, khiến anh nhớ nhất và muốn chia sẻ?”. Từ một nhận xét rộng, cuộc trò chuyện bắt đầu đi vào một trải nghiệm cụ thể.

Nếu tác giả nhắc đến thành tựu, người phỏng vấn có thể tìm hiểu đó là thành tựu nào, điều gì khiến tác giả nhớ lâu và ai đã góp phần vào kết quả ấy. Câu chuyện cũng có thể được mở rộng qua những câu hỏi về thời gian, những gì đã bỏ ra hoặc cái giá phải trả để đạt được thành tựu đó.

Những câu hỏi này là các hướng khai thác, được lựa chọn theo lời kể thực tế. Mỗi câu trả lời có thể mở ra một chi tiết cần làm rõ hơn. Đề cương giúp giữ hướng đi; sự lắng nghe giúp người phỏng vấn nhận ra lúc nào cần dừng lại để tìm hiểu sâu.

Trong quá trình ấy, người phỏng vấn cần giữ tinh thần của người lắng nghe: hỏi để tác giả có thể trả lời và kể tiếp. Nếu người hỏi nói quá nhiều hoặc đưa cảm xúc, quan điểm cá nhân vào thay cho người kể, chất liệu thu được sẽ khó phản ánh đầy đủ tiếng nói của tác giả.

Chuyển văn nói thành văn viết, giữ lại con người tác giả

Khi đã có chất liệu từ phỏng vấn, người chấp bút dựa vào tinh thần và lời kể của tác giả để biên tập thành bản thảo. Những từ ngữ mang tính văn nói được lược bớt hoặc điều chỉnh; câu cú được sắp xếp để phù hợp với việc đọc.

Phần cần giữ lại là sắc thái trong suy nghĩ, triết lý sống, tính cách và cách tác giả nhìn nhận trải nghiệm của mình. Cùng kể về một khó khăn, mỗi người có thể có một cách cảm nhận khác nhau. Chính cách cảm nhận ấy góp phần tạo nên tiếng nói riêng trên trang sách.

Có những lúc tác giả đang nhiều cảm xúc và dùng từ ngữ hoặc câu nói chưa phù hợp. Người chấp bút sẽ cân nhắc lược bỏ, điều chỉnh cách diễn đạt ở những đoạn đó. Việc điều chỉnh cách diễn đạt vẫn cần giữ lại sắc thái, tính cách và cách nhìn của tác giả.

Bài viết Chấp bút là gì? giới thiệu rộng hơn về công việc này. Riêng với việc giữ giọng, chất liệu từ phỏng vấn và sự cẩn trọng khi biên tập là hai phần gắn liền với nhau.

Thống nhất cách làm, rồi để người chấp bút thực hiện chuyên môn

Trước khi bắt đầu, LIBs trao đổi với tác giả về cách làm việc. Trên tinh thần đã thống nhất, người chấp bút chủ động xử lý những phần thuộc kỹ thuật chuyên môn, bao gồm việc lược hoặc điều chỉnh các cách diễn đạt chưa phù hợp.

Không cần dừng lại để hỏi ý kiến tác giả ở từng câu, từng đoạn sửa nhỏ. Cách làm đó kéo dài thời gian mà không cần thiết đối với những thao tác biên tập đã nằm trong phạm vi thống nhất. Sau khi hoàn thành, bản thảo được gửi lại để tác giả đọc.

Giữ tiếng nói của tác giả vì thế cần sự phối hợp giữa hai phía: tác giả chia sẻ chất liệu của mình, người chấp bút lắng nghe đủ sâu và xử lý bản thảo bằng chuyên môn. Từ cuộc phỏng vấn đến trang viết, điều cần được gìn giữ là con người đứng sau câu chuyện.

Thông tin về cách LIBs đồng hành từ ý tưởng đến bản thảo được giới thiệu tại trang dịch vụ chấp bút sách.